جُنبِش آزادگانِ ایران: دین دبیره: نگاهی نو به یک دبیره-یِ (خطِ) کُهن

مهربان پولادي

دین دبیره کهن ترين دبيره ي جهان است ، چونکه بيشتر دبيره هاي نژاد آريايي جهان از اين دبيره پيروي كرده اند.

همان‌گونه كه آشكار است زرتشتیان باستان آیین‌‌ها و سروده‎های دینی خود را در نسکی به نام اوستا نوشتند و دبیره‌ای كه با آن اوستا را نگارش كرده‎اند دبیره‌ی دین دپیره یا دین دبیره است كه به نامِ اوستایی نامیده می‎شود.

تاكنون از زمانِ درستِ پیدایشِ دبیره‌ی اوستایی یا دین دبیره دستکی بدست نیامده است ولی برخی از دشمنان برون و درونِ ایران زمین به ‎گونه‎‎‎ای موزیانه می‌خواهند تا به جهانیان بپذیرانند كه اوستا و دبیره‌ی ‎اوستایی دارای دیرینگی بسیار نیست ولی هرگاه زمانِ درستِ پیدایشِ اشوزرتشت، نمایانده شود بسیاری از ناپیداهای ایران و جهان پدیدار خواهد گشت.

‎از گذشته‌نگاری‌های یونانی در می‎یابیم كه شاهنشاهی هخامنشی در 2500 سال پیش پدیدار گشته است اگر چه دین زرتشتی دین رسمی كشور نبود‌. به گفته‌ی مسعودی و دیگران دو نسخه از اوستا را به دبیره‌ی زرین بر روی دوازده هزار پوستِ گاوِ پرداخته شده نوشته بودند و در دژ نَپشت یا نَسک‌خانه شاهی نهاده بودند و رونوشتِ دیگر را در گنج شیپیگان نگهداری می‎كردند و اسكندر رونوشتِ دژ نپشت را سوزاند. رونوشتِ ‎دوم كه در گنج شیپیگان بود به دستور اسكندر به یونان برده و به یونانی برگردانده شد. دبیره‎‌ی اوستایی دبیره‌ای نبود كه همه مردم از آن بهره‎ ببرند تنها شماری از موبدان زرتشتی كه به دانش دبیره و آواشناسی آگاهی داشتند می‎توانستند آن را بنویسند و بخوانند. پس در می‎یابیم اگر دبیره‎های ایرانی فراگیر بود و همه از آن بهره‎ می‎بردند، می‎توانست رسایی پیدا كند ولی دبیره‌ای كه شمارِ اندکی از آن آگاهی داشته باشند چگونه می‎تواند رسایی پیدا كند. مگر این كه این دبیره از همان آ‎غاز پیدایش به انگیزه‌ی نیاز به خواندن اوستا به صورت آواز و خُنیا به ‎گونه‎ای رسا ساخته شده بود تا بتوانند با واک‎های سدادار و بی‎سدا نیاز دینی خود را برآورده سازند .

واژه اوستا به گونه‎های فراوانی دركتابهای گوناگون آمده است كه دربرگیرنده-ی زیر هَستند :

اوستا‌ ـ استا ـ وستا ـ افستا ـ پستاك ـ اوستاك ـ ابستا ـ ایستا ـ اویستا. موبد فیروز آذر گشسب درباره آرشِ (معنی) اوستا چنین می‎نویسد: برخی از دانشمندان اوستا را برگرفته از اوپستا دانسته و به آرِش پناه و یاور گرفته‎اند و برخی آن را با واژه ابستا در پارسي باستان یكی دانسته و به آرِشِ پايه و بنیان و نوشته‌ي بنيادين برگردانده‌اند ولی به راستي به گفته‌ي استاد هاوگ اوستا از دو بخش "اَ" و "ویستا" درآميخته است و "ويستا" از ریشه‌ي "وید" به آرِشِ "دانستن" آمده و چَمِ آن آنچه دانسته و شناخته شده می‎باشد. واژه‌ي اوستا به آرِش سر، رمز و راز و رازهاي خدايي و آسماني و دانش درونی آرِش شده است و برای همین آن را زند یا گزاره می‎خوانند .

ویژگی بزرگِ دبیره اوستایی

زبان اوستایی شاخه‎ای از زبان هند و اروپایی است. دبیره اوستایی كه از دبیره‎های زبان و فرهنگ پارسی است كهن‎ترین، رساترین، ساده‎ترین و سرشتين‌‎ترین دبیره‌ي جهان می‎باشد.

رِسا‎ترین دبیره‌ي جهان است، چون هر آنچه كه بخواهیم بر زبان آوریم نوشته می‎شود و كسی كه این دبیره را بداند می‎تواند هر نوشته‎ای را كه در گذشته‎های دور با این دبیره نوشته شده است را بي كوچك‌ترین نادرستی بخواند و اگر امروز چیزی نوشته شود آیندگان آن را درست می‎توانند بخوانند.

كهن‎ترین دبیره‌ي جهان است، چون هیچ دبیره‌ای در جهان در دیرینه بودن به پای آن نمی‎رسد و بیشتر دبیره‎های نژاد آریایی جهان از این دبیره پیروی كرده‎اند.

رساترین و ساده‎ترین دبیره جهان است، چون الفبای این دبیره به چندین واك‎ آوادار و واك بی‎آوا بخش می‎شود كه در نوشتن ریزکاوانه‌ی نبشته‎ها، یك‌سانی و برابری خیره‎كننده‎ای را به نمایش می‎‎گذارد.

سرشتين‌‎ترین و دانشين‌‎ترین دبیره‌ي جهان است، چون همه‌ي واك‎ها، در برگرفته شده از جنبش‌هاي چهره، لب، گلو و دهان می‎باشد.

چند بازگفت از استادان و نویسندگان دبیره‌ی اوستایی

دبیره اوستایی رسا‎ترین دبیره‌ي جهان است این را اوستاشناسان بزرگ می‌گویند. كسانی كه روزگاری دراز را در پژوهش و جست‌وجو در دبیره‎های جهان سپری كرده‎اند.

«دبیره‌ي اوستا دارای 44 نویسه‌ي باسدا و بی‎سدا است و هم امروز رسا‎ترین دبیره‌ای است كه باشنده است و در چند تسو با چند درس می‎توان واكه‌هاي يادشده را فرا گرفت و واژگانِ ایزدی دین باستان را بي‌لغزش با همان گويش و درست‌خواني بنيادين خواند.»

شادروان ذبیح بهروز كه در داشتن دانش بالای او در میان فرهیختگان هیچ‎گونه شكی باشنده نیست در باره‌ی دبیره‌ی اوستایی چنین می‎گوید:

« علم سداشناسی در ایران باستان پیش‌رفتِ بی‎مانندی داشته و از برجسته‌ترین کارهای فندی جاویدان پیش‌رفتگی این دانش، دین دبیره ( دبیره‌ی اوستایی) و چیدمان دقیق فندی نویسه‌های گردآوری شده است كه مانند آن‎ها در نزد هیچ توده‌ای یافت نمی‎شود. دو چیز راه پی‎بردن ایرانیان را به رازهای دانش سداشناسی و ساختن دبیره را آسان كرده است. یكی زبان خوش ‎آهنگ دامنه‎دار توان‌مند و دیگری دل‌بستگی به درست خواندن سرودهای دینی است. از دستک‌های مهم فندی كه مانند آن در نزد هیچ توده‌ای یافت نمی‎شود دبیره‌ی ساده و زیبای دین دبیره (دبیره اوستایی) است كه با آن سرودهای دینی را می‎نوشتند و دبیره "نسخ" الگوبرداری از شیوه‌ی آن است.»

« هر چند که در سده‌‎های بسیار پی‌‌ورزی‌های دینی و نژادی و پنجه‎های توانای انیرانی از تاراج‌گری و نابود کردن نشان‌ها و کشتن و ویرانی شهرها و سوزاندن نسک‌خانه‎ها و زدودن و دگرش و برساختن نبشته‌ها و دستک‌های گذشتگان چیزی فروگذار نكرده است باز می‌بینیم كه پیشینه‌ی الفبا در ایران بسیار روشن است و هر كس چه در گذشته و چه در سده‌ی کنونی چیزی درباره‌ی الفبا نوشته و یا پژوهشی كرده است گواهی می‌دهد كه رساترین الفبای جهان، الفبای اوستا است و در میان دبیره‌های میخی تنها دبیره‌ی میخی فارسی بصورت الفبای رسایی درآمده است.»

چرا این دبیره نتوانست ماندگار شود؟

یكی از انگیزه‌هایی كه این دبیره نتوانست پس از آمدن تازیان برجای بماند، فراوانی‎ دبیره در ایران بود. و به همین انگیزه در میان مردم ایران یك دبیره همگانی و فراگیر وجود نداشت. و هر گروه از مردم ایران به دبیره‌ای كه به آن وابسته بودند می‎نوشتند و سرانجام پس از تاختن تازیان به ایران هیچ گروه از مردم از دبیره‌ی گروه‎های دیگر آگاهی نداشتند و می‎بینیم كه دبیره‌ی عربی جای همه دبیره‎های ایرانی را گرفت.

دبیره‎های ایرانی

گفتنی است كه ایرانیان به جز این دبیره‎ها، دبیره‎های بسیاری مانند میانه زرتشتی ـ مانوی ـ سغدی و غیره داشته‎اند.

1-دبیره‎‌ی دین، دین دبیره یا دبیره‌ی اوستایی كه ویژه‌ی نوشتن اوستا بود و تنها موبدان از آن آگاهی داشتند.

2-دبیره‌ی كسب دبیره، ویش دبیره یا كشن دبیره كه ویژه نوشتن آوای جانوران و پرندگان و اندوختن و نگه‌داری ‎آواهای سپهری مانند شرشر آبشار، چك‎چك آب، نمار های چشم و ... ، و غمزه‎های زنانه بوده‌ است كه بدبختانه هم‎اكنون چیزی از آن بر جای نمانده است.

3-دبیره‌ی گشتك دبیره: كه با این دبیره کارهای روزانه را می‎نوشتند.

4-دبیره‌ی نیم‎گشتك دبیره: كه با این دبیره پزشكی و فرزان را می‎نوشتند.

5-دبیره‌ی شاه دبیره: كه با این دبیره، شاهان می‎نوشتند.

6-دبیره‌ی ‎نامه دبیره یا هام دبیره: كه ویژه همه پیشه‎وران كشور بود.

7-دبیره‌ی داس سهریه : كه با آن فرزان و کرویز را می‎نوشتند.

8-دبیره‌ی پهلوی: كه این دبیره به دو گروه بخش می‎شود یكی دبیره‌ی پهلوی اشكانی و دیگری دبیره‌ی پهلوی ساسانی كه این دبیره ویژه‌ی نامه‌نگاری در دربار بود.

9-دبیره‌ی راز سهریه: با این دبیره پادشاهان رازهای خاندان شاهی را می‎نوشتند.

فراوانی دبیره در زمان ساسانیان نشان‎دهنده فرهنگ پربار ایرانی به شمار می‎آید‌، در حالی كه كشورهای دیگر از داشتن یك الفبای نارسا درمانده بودند.

دبیره اوستایی

دبیره‌ی اوستایی یا دین دبیره دارای چهل و هشت نویسه، وات یا واك می‎باشد و از سمت راست نوشته می‎شود كه چهارده واك آن آوادار و سی‎وچهار واك آن بی‎آوا می‎باشد و ویژگی بزرگ آن در داشتن چهارده واك آوادار است كه می‎تواند در ثبت و ضبط تلفظ دقیق و خواندن نوشته‎ها بكار رود. در دبیره‌ی اوستایی برخی از واك‎های آوادار به چندین گونه نوشته می‎شود برای نمونه در این دبیره چهارگونه (ا) داریم كه دوتای آن بلند و دوتای آن كوتاه است و هر كدام از آن‎ها در واژه‎ها و گزاره‌ها آرِش و چم ویژه‌ای را می‎رساند و بیشتر برای زمزمه‎خوانی اوستا بكار می‎رود، پس این واك‎های آوادار مایه‌ می‌شوند كه اوستا را به گونه‌ی آوازهای كشیده و كوتاه و بلند بخوانیم. در بنیاد دبیره‌ی اوستایی را می‎توان دبیره‌ی خنیاگری هم خواند.

با يادگيري و آموزش اين خط به نسل هاي آينده يكي از باارزش ترين گنج هاي بازمانده از نياكانمان را پاسداريم [1].

راهنمایی برای نگارش دبیره-ی (خط) اوستایی

دبیره-ی اوستایی که با آن گات های اشو زرتشت را نوشته اند، دارای 48 وات است و رساترین (کاملترین) دبیره ای است که تاکنون در جهان ساخته شده است. از نشانه های رسا بودن این دبیره همین توانایی بسنده میکند که میشود با آن نوت های خُنیاگری (موسیقی) را هم نوشت.

برای دبیره-ی اوستایی که میشود آنرا در چند تسو (ساعت) به سادگی فراگرفت، خوشبختانه فرهنگ دوستان ایرانی برنامه-ی رایانه ای نوشته و نرم ابزار و دبیره-ی الکترونیکی را دُرُست کرده اند و اگر این برنامه ها را بر رایانه-ی خود برنشانید، میتوانید به سادگی با دبیره اوستایی بنویسید. زیبایی این کار در این است که برنامه ریزان ایرانی آن وات (حرف) لاتین را که آوایی همانند وات اوستایی دارد، به یک دُکمه-ی تخته کلید پیوند زده اند. برای نمونه اگر بر روی وات «T» انگیسی فشار دهید، این برنامه برای شما «ت» اوستایی مینویسد. و به کمکِ دکمه-ی «شیفت (Shift)» و دکمه«T» روی تخته کلید میتوان وات های گوناگونِ «ت» اوستایی را نگاشت.

برای دستیافتن به نرم ابزار دبیره-ی اوستایی مهروزانه راهنمایی های گام به گام زیر را دُنبال کُنید:

1) به کِمک این وبگاه میتوانید دبیره های الکترونیکی اوستا را بارگیری کُنید و و آنرا به کمک برنامه-ی ورد (word) بنویسید [2].

2) ولی برای اینکه نوشته-ی اوستایی شما از راست به چپ خوانده شود شما به برنامه-ی واگردان ( Text Reverser) نیاز دارید [3]. و همچنین برنامه «یاوا» (Java) که میتوانید در همانجا بارگیری کنید [3]. نوشته اوستایی خود را که در برنامه-ی «ورد (word)» نوشته اید در پنجره بالایی برنامه-یِ واگردان (Text Reverser) بگذارید تا در پنجر پایینی آن راستای نوشته-ی شما به گونه-ی خودکار از راست به چپ شود. نوشته ای که اکنون شما درپایین پنجره دریافت میکنید با دبیره-ی لاتین است ولی از راست به چپ خوانده میشود. سپس اگر این نوشته-یِ لاتینی را در برنامه-ی «ورد (word)» اندر کنید، میتوانید ریخت اوستایی و درست آنرا تماشا کنید.

3) برنامه-ی الکترونیکی خودآموز دبیره-ی اوستایی را که نوشته-ی آرمین کسروی است، و همچنین گات های اشو زرتُشت و دیگر خوآموزهای دبیره-ی اوستایی را میتوانید در اینجا در فرمات پی دی اف بارگیری کنید [4].